مقالات    
         
            دف در آئینه تاریخ  
         
 

دف در آئینه تاریخ

عماد توحيدي

  

   
 

 

نخستین آلات موسیقی در جهان ، سازهای ضربه ای هستند و فرهنگی نیست که در آن یکی دو نمونه ساز ضربی وجود نداشته باشد.عمده ترین رکن موسیقی آفریقا ،سازهای ضربی هستند که به نوبه خود تاثیر فراوانی بر موسیقی آمریکای لاتین گذاشته اند. ظاهرا دف ابتدا در خاورمیانه و سپس در کشورهایی چون هند ، یونان ، مصر ، و ایران دیده شده است.موسیقی در این کشور ها برای بیان احساسات درونی ،مذهبی ،رزمی و روحانی و در قالب آداب و رسوم دیده می شد و دف در این میان نقشی شاخص داشت.دف از کلمه عبری ( تَف) به معنی زدن و کوبیدن گرفته شده است.این کلمه در زبان سومری ( دوب) و سپس در زبان اکدی (دوپو) یا (توپو)خوانده می شد.سپس وارد زبان آرامی و تبدیل به دوپ شدو در عربی به ( دُف) و سپس (دَف) تغییر پیدا کرد.یکی از نخستین اشاره ها به خنیانگران را در آثار شوش و ایلام ، در سده ی بیست و هفتم پیش از میلاد می توان یافت .بر روی فنجانی برنزی در موزهی ایران باستان ،نقشی از یک موسیقیدان بابلی آمده که دف می نوازد.در سنگ تراشی ها  و نگاره های برجسته ای  در کوه فرعون در تمدن ایلامی نیز کاهنان به هنگام قربانی کردن دف و چنگ می نواختند.از این ساز در دوره ی ساسانی نیز استفاده می شد.در نقش برجسته ی شکار گوزن طاق بستان، در دست یکی از افراد وسیله ی چهار گوشی دیده می شود که به احتمال قریب به یقین دف است.این نوع دف در بعضی از نواحی مصر و شامات کنونی نیز رواج دارد.دیگر از آثار این ساز در تپه های کیون جیک(در حوالی شهر موصل) دیده شده است.دراین نقش برجسته ،نوازنده ایستاده و دف می نوازد.شکل دف و شیوه ی نواختن آن کاملا به  شیوه ی امروزی است.       

در تمدن سامی،دف هم به صورت دایره و هم به صورت مستطیل دیده شده است .در مشرق زمین  دف را بر حسب شکل قاب  و دارا بودن اوتار،سنج ها ، یا صفحات جرنگی ،زنگ های کوچک یا حلقه های جرنگی یا فقدان آنها به هفت نوع تقسیم کرده اند.دف حلقه دار د رایران بیشتر رایج بود و دف های زنگ دار در آسیای مرکزی مورد استفاده قرار می گرفتند.در ایران باستان ،مراسم نوروز و تحویل سال در دوره هخامتنشی  و ساسانی ،همراه با سرودهای خسروانی و به صورت گروه نوازی همراه با طبل و نقاره نواخته می شد و نیز عبرانیان و بنی اسرائیل از انواعی از دف همراه با شوفار(نوعی شیپور از شاخ حیوان) و ها لوسرت (نوعی شیپور از نقره ) استفاده می کردند . در تورات هم از دف ، لیر ،سی تار ،سامبوک ،پسالتریون ،چنگ و گینور نام برده شده است.در بخشی از مزمور هشتاد و چهار کتاب عهد عتیق آمده است:«..دف را بیاورید و بربط دلنواز را با رباب ، کرنا  را بنوازید در اول ماه؛ در روز عید ما ، زیرا که این فریضه ای است در اسرائیل و حکمی است از خدای یعقوب». همچنین بخشی از مزمور یکصد و پنجاه می خوانیم: « ا و را به دف و سرنا ستایش کنید .او را در قدس او تسبیح بخوانید .او را با دف و رقص تسبیح بخوانید.»

یونانیان نیز از دف در جشنواره ها و جشن های ملی سود می جستند و اصطلاحا آن را « تیمپانون » می نامیدند . در تراژدی ها و کمدی های هجو آمیز ،آئین های سرَی دیو نیسوس و مراسمی که به افتخار خدای تاکستان در یونان بر پا می شد ،دف نواخته می شد.در شبه قاره ی هند ، از دف از دیر باز استفاده می شد چنانکه ،در جشن های ملی هندوستان به نام « راسا لیلا » و رقص  « کریشنا » که مردان و زنان دایره وار می چرخند ، چند تن دف ، دهل ، بوق و سنج می نوازند .بزرگان تصوف هند و پاکستان هم هنگامی  که به زیارت  می روند ، قوالان نزد آنها می آیند و و با نواختن دف و انجام سماع در برابر ایشان ، از آنها کسب فیض  می کنند.اما تصاویری  هم که از مجالس پایکوبی صوفیان قونیه به جا مانده اند ، نشان می دهند که دف از دیر باز نزد اهل طریقه ی مولوی رایج بوده است ، واینک نیز در مراسم سماع سالانه ی خود از این ساز بهره می گیرند و البته استفاده از دف در میان درویشان بکتاشی علوی ترکیه هم رواج دارد .در کشور چین هم نوعی رقص برداشت محصول وجود دارد که سابقه ی آن به دوره باستان بر می گردد و با دف انجام می شود ، ضمن آنکه در آئین چینی ،تقدیم هدایا به اژدها ، رب النوع برکت و خدای پر شکوه دریاها  هم که با رقص و پایکوبی و نمایش همراه است از دف استفاده می شود.دف در خاور دور ، آسیای میانه و اروپا ، آفریقا و آمریکا هم دیده می شود که این ساز در آئین ها و مراسم خاصی حضور دارد .

 در قاره ی اسرار آمیز آفریقا در تشریفات و آئین های خاصی از دف استفاده ی فراوان می شود ، ازجمله در مراسم تدفین نام آوران ایل و یا بستگان دف می نوازند و همراه با آن صحنه هایی به صورت نمایش  اجرا می شود.دف در میانشمن ها هم رواج دارد( درباره شمن ها اینجا بخوانید )اعراب صحرا نشین هم برای حفظ وزن و اندازه  کلمات از دف استفاده می کرد ند که پس از آشنایی اعراب با  ایرانیان ؛ موسیقی غنی آن روز ایران بر موسیقی ابتدایی آنها تاثیر گذاشت بر اساس تحقییق و پژوهش های بعمل آمده «توبال بن لمک»نخستین دف نواز در میان اعراب بوده است . همچنین « طویس » اولین خواننده ی حرفه ای در اسلام است که برای همراهی خود جز از دف از ساز دیگری استفاده نمی کرد .دف او چهار گوش  بود و پیوسته آن را  همراه خود می برد. اولیاء چلبی از دو عروسی در صدر اسلام نام می برد که در آن دف می نواخته اند و نوازندگان آن اشخاصی به نام « عمروبن امید » و « حمزه بن یتیم » بوده اند.الغریض (به معنی خوشخوان ) که نامش در زمره ی چهار خواننده ی بزرگ عرب آورده شده است ، در دربار ولید اول در دمشق ، آواز خویش را با دف همراهی می کرد.در کتاب الاغانی آورده شده است که « دوشارم » همسر ایرانی زیبا و و محبوب اسحاق موصلی ،بزرگترین موسیقیدان دربار عباسی نیز آهنگ های وی را با دف همراهی می کرد.او در دربار مهدی عباسی و هارون الرشید نیز پایگاه رفیعی  داشت .

 ابن خلدون نیز در مقدمه ی کتاب خود می نویسد: « و بیشتر ایشان در بحر خفیف بود که آن را در رقص به کار می بردند و با دف و نی لبک راه می رفتند که مایه ی تحرک و هیجان و سبکروحی بود و تازیان آن را هزج می نامیدند .«در کتاب پرنو اسلام آمده است: » سیاهان بیش از سایر بزرگان وارد بازار می شدند .آنها در کار عاجز و بی ثبات ، اما در طرب و رقص و نواختن دف ماهرند.» زریاب ، موسیقیدان بزرگ ایرانی و نوازنده بر جسته دف و بر بط، موسیقی ایرانی را تا شمال آفریقا و اسپانیا رواج داد .دف در آن دوره توسط مسلمانان اسپانیا در اروپا رواج یافت و در قرن پانزدهم میلادی متروک شد.در قرن هفدهم بار دیگر ترکان عثمانی دف را رواج دادند و در  قرن نوزدهم از سازهای موزیک نظامی شد . در نهایت اینکه ،این ساز در دهه های اخیر به شکلی جدی در موسیقی ایرانی مورد توجه قرار گرفته است.

 

 

 

 

 

        Copyright 2008

 Powered By: mona.ghn@gmail.com