عبد القادر مراغه ای ، صاحب آثار ارزشمندی چون مقاصد الالحان ، جامع الالحان ، کنز
الالحان و شرح الادوار صفی الدین ارموی ، مردی نکته سنج ، هوشمند و سرشناس بود که
به قول خواند میر و بسیاری از تاریخ نویسان ، قوال و به تعبیر روشن تر ، خواننده و
سازنده تصنیف بود.تولد او احتمالا در اواسط قرن هشتم بوده ، زیرا او به احتمال
قریب به یقین قبل از سال 782 ه ق از ندیمان و هنرمندان دربار سلطان حسین جلایر بوده
است.در نسخه ای که از مقاصد الالحان در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است ، آمده
است که عبد القادر در یک ماه رمضان ، هر روز یک نوبت ، مرتب را که در موسیقی قدیم
، مهم ترین و دشوار ترین تصنیف به حساب می آمد، می ساخته است.درباره مرگ عبدالقادر
می نویسند که در سال 838 ه ق به بیماری طاعون در گذشته است. عبدالقادر مراغه ای پس
از مرگ تیمور به دربار شاهرخ رفت و در آنجا از ملازمان شاه گردید، از همین رو
هنگامی که خبر طاعون هرات به شا هرخ رسید ، از شدت تأثر دستور داد که هیچ نامه ای
را که از آن دیار می آید ، نگشایند تا موجب تکدر بیشتر او نشوند.عبدالقادر در مراغه
که یکی از آباد ترین و مهم ترین شهرهای آذر بایجان بود به دنیا آمد پرورش یافت .
این شهر در دوره مغولها ، پایتخت آذر بایجان بود و خواجه نصیرالدین طوسی در آنجا
رصد خانه معتبری را بنا کرد.عبدالقادر علوم متداول زمان را از اساتید گوناگون و
موسیقی را از پدر خود آموخت . او در کتاب مقاصد الالحان به احترام از پدر یاد می
کند و در زمینه های مختلف به خصوص موسیقی ، او را بزرگترین معلم خویش می
داند.عبدالقادر احتمالا فقط دو ران کودکی و نوجوانی را در مراغه گذرانده و در آغاز
جوانی به تبریز رفته است.دوره زندگی او مقارن است با جنگ های طولانی آل جلایر و
یورشهای متعدد امیر تیمور و آشوبهایی که پس از مرگ او ، سراسر کشور را در بر
گرفت.تیمور پس از آنکه بخشهای مهمی از ایران را تسخیر کرد ، هنرمندان و صنعتگران را
به پایتخت خود سمرقند ، کوچ داد . عبدالقادر در دربار تیمور قرب و منزلت بسیار
یافت و مایه رونق مجالس او شد.در برخی از کتابهای مرجع ، از دو عروسی که در زمان
تیمور و به دستور او در مرغزار « کان گُل » در نزدیکی سمرقند بر پا می شود ، یاد
می کنند که در آنها عبدالقادر با عود و چنگ، اشعاری را می خواند. عبدالقادر در
سال 802 ه - ق در خدمت میرانشاه ، پسر امیر تیمور ، به تبریز رفت .میرانشاه بسیار
خودکا مه و عیاش بود و به زودی اختلال حواس پیدا کرد و به اعمال شنیعی چون بی رون
کشیدن جسد خواجه رشید از رشیدیه تبریز و دفن آن در گورستان یهودیها دست
زد.عبدالقادر که خطر را حس کرده بود در لباس مبدل قلندران به بغداد رفت و به سلطان
احمد جلایر پناهده شد؛ ولی چندان طولی نکشید که تیمور ، بغداد را تسخیر و دستور
قتل او را صادر کرد،اما عبدالقارد با خواندن سوره ای از قران ، از چنگ او جان به
در برد.عبدالقادر پس از مرگ تیمور مدتی در دربار خلیل بود و سپس به دربار شاهرخ
رفت و ملازم دائمی او شد . دولتشاه سمرقندی می نویسد که چها ر هنرمند در پایتخت
شاهرخ بوده اند که در جهان نظیر نداشته اند : خواجه عبدالقادر مراغه ای در علم
ادوار و موسیقی ، یوسف اذکانی در خوانندگی و نواختن ، استاد قوام الدین در
مهندسی و طراحی و معماری و مولانا خلیل مصّور که در نقاشی او را با مانی مقایسه
می کردند.
تواناییهای هنری عبدالقادر مراغه ای:
عبدالقادر مراغه ای مردی خوشنویس و نقاش بود،عود را خوب می نواخت ، شعر می گفت و
خوش آواز بود .او در کتاب ارزنده مقاصد الالحان درباره پدرش و هدف از یادگیری
موسیقی می گوید ، « غرض آن حضرت از تعلیم بنده در این فن آن بود که چون قرآن را حفظ
کرده بودم ، خواستند که معرفت نغمات کما ینبغی این بنده را حاصل شود تا چون به
تلاوت کلام الله مجید مشغول شوم ، به نغمات طیبه بدان ترنم کنم.» شخصیت هنری
عبدالقادر در واقع ترکیبی از موسیقی و شعر و خط و یا نمونه ای از تربیتهای قدیم است
. او در موسیقی ، تالی صفی الدین ارموی بود، عود می زد و تصنیف را استادانه می
ساخت. او در کتاب مقاصد الالحان ، مکرر اسم تصنیفها و آهنگهای خود را ذکر می کند و
خواننده را برای اطلاع بیشتر به کتاب دیگر خود ، کنز الالحان ارجاع می دهد ، اما
متأ سفانه از این کتاب ارزشمند نسخه ای در دست نیست و امروزه نمی توان درباره خط
موسیقی او که در واقع کار نت امروز را می کرده است ، اطلاعا تی را به دست آورد.جالب
است که بعضی از آهنگهای عبدالقادر هنوز هم در میان ترکها به نام کیار یا قیار
متداول است.عبدالقادر انواع خط را بسیار نیکو می نوشت و نسخه نفیس مقاصد الالحان در
کتابخانه آستان قدس رضوی ، نمونه شکیلی از خط نسخ و نستعلیق اوست. متن این کتاب به
خط نسخ و حواشی آن به خط نستعلیق است. او در این کتاب به دنبال اسم خود و پدرش ،
کلمه حافظ را می آورد و خود را عبدالقادر بن غیبی الحافظ المراغه ای می خواند و
همین امر نشان می دهد که وی حافظ قر آن بوده و شاید در آغاز ، از همین طریق امرار
معاش می کرده است. حافظ قرآن بودن در آن دوران کار شریف و مهمی بود و توجه افرادی
چون مراغی و حافظ شیرازی به این امر ، نشان می دهد که حافظان قرآن تا چه مایه
استعداد داشته و از تحصیلات علمی برخوردار بوده اند .فارسی زبانها به خواننده و
قوال ، حافظ می گویند و ظاهرا آشنایی با موسیقی از لوازم حافظ قرآن بودن ، بوده
است، مخصوصا افرادی چون عبدالقادر که لحن داودی و صدای خوش داشته اند ، در این
زمینه ، بسیار موفق بوده اند.در زمان عبدالقادر آشنا بودن با موسیقی و حتی خواندن
قرآن با آهنگ و در مقام های موسیقایی گوناگون ، اشکالی نداشته است . آثار عبدالقادر
از نظر تاریخ موسیقی ایران و عرب و سازها و موسیقی علمی ، حاوی اطلاعات بسیار
ارزنده ای است.
آثار عبد القادر مراغی:
جامع الالحان مهم ترین اثر عبدالقادر مراغه ای است که اینک دو نسخه از آن در
کتابخانه بودلیان و کتابخانه نوری عثمانیه موجود است . نسخه نخست به خط عبدالقادر
است و در محرم 808 ه. ق کتابت و تأ لیف شده است . نسخه نوری در سال 816 ه. ق و به
نام شاهرخ نوشته شده است. کتاب دیگر عبدالقادر مقاصد الالحان است. قدیمی ترین و
بهترین نسخه آن در کتابخانه آستان قدس رضوی و به خط زیبای عبد القادر موجود
است.کتاب دیگر او که در واقع آخرین کار او هم محسوب می شود ، شرحی بر کتاب ارزشمند
الادوار صفی الدین ارموی است . کتاب الادوار به زبان عربی و دشوار و برای مردم
دوره ارموی غیر قابل فهم بود . عبدالقادر مراغه ای سعی کرد با شرح و تفسیری که بر
کتاب ادوار ارموی می نویسد ، آن را قابل فهم و استفاده برای علاقه مندان موسیقی
سازد.کتاب مقاصد الالحان عبدالقادر مراغی ، نسخه آستان قدس رضوی ، شامل یک مقدمه
و دوازده بخش چند فصلی است .در مقدمه آم خطبه کوتاهی ، آراسته به صنایع ادبی و اص
طلاحات موسیقی آورده شده است که لطف عجیبی به سخن می بخشد. مراغه ای در مقدمه این
کتاب می نویسد : این کتاب را با استفاده از گفته های استادان پیشین فراهم آورده
ام تا خواننده از مراجعه به کتابهای مختلف بی نیاز باشد و در اختصار و ایجاز
کوشیدم.
در
باب اول کتاب درباره تولید صوت و عوامل مؤثر در آن و نغمه و بٌعد ( فاصله) ، در باب
دوم درباره این نکته که چگونه می توان سیمی را به نسبتهای لازم تقسیم کرد و سپس
درباره جمع و نصف کردن و دو برابر کردن ابعاد و محاسبات ریاضی مربوط به موسیقی و
مطالب مختصری درباره کوک کردن سیمها صحبت کرده است.
در
باب سوم درباره نسبتهای 4و 5 که در آن ایام ذی الاربع و ذی الخمس گفته می شد و
پایه گام موسیقی ایران را تشکیل می داد، سخن گفته است . باب های چهارم و پنجم و
ششم مربوط اند به دوره ها ( گامها ) و آوازها و شعبه های قدیم و مسائل علمی مربوط
به آنها ، باب هفتم در مورد اشتباهاتی که ممکن است در هنگام محاسبه روی دهند ، باب
هشتم درباره تغییر مایه است که در قدیم به آن انتقال می گفتند ، باب نهم درباره
پرده های اصلی و ترتیب انگشت گذاری روی سیمهاست ، در باب دهم درباره تأثیر نغمه ها
بر مزاج آدمی و ساختن تصنیفها ، در باب یازدهم درباره شیوه های مختلف کوک کردن ساز
و هماهنگی سیمها و انواع ترجیعات و سر انجام در باب دوازدهم درباره آداب خنیانگری
سخن رفته است .
کتاب مقاصد الالحان ، غیر از آنکه نشانه خوبی از تحول نثر فارسی است ، نمونه های
ارزنده ای از ترکیبات و واژه های قدیمی را نیز در بر دارد و سرشار از اصطلاحات
علمی و معادلهای مختلف و دقیق موسیقایی است.اشعار عبدالقادر چندان محکم و رسا
نیستند ، اما کلمات شیوا و قدیمی در آنها بسیار دیده می شوند.
